از گوشيار رسالهء ديگرى به نام « كتاب الاسطرلاب و كيفية عمله و اعتباره على التمام و الكمال » دربارهء اسطرلاب باقى مانده است كه دستنوشته‌هاى عربى متعددى از آن در كتابخانه‌هاى ايران ، تركيه ، مصر ، افغانستان ، فرانسه و هند موجود است . در بعضى نوشته‌هاى معاصران ، نسخه خطى موجود در كتابخانهء مجلس با عنوان « ارشاد الاسطرلاب » ترجمهء فارسى اين اثر دانسته شده كه نادرست است و ربطى به رسالهء اسطرلاب گوشيار ندارد . رساله‌اى نجومى از گوشيار به نام « رساله فى الابعاد و الاجرام » در يك مجموعهء خطى از كتابخانه‌اى در شهر پاتناى هند وجود دارد كه گوشيار در آن ابعاد زمين و ماه و خورشيد و ستارگان و سيارات و فاصلهء آنها از زمين را بر اساس مشاهده و محاسبه بيان كرده و روش كار خود را نيز تشريح نموده است . متن عربى اين رسالهء كوتاه در سال 1362 هجرى قمرى در حيدرآباد دكن ( هند ) ضمن مجموعه‌اى با عنوان « رسائل متفرقه در هيئت از متقدمان و معاصران بيرونى » چاپ شده است . محتواى اين رسالهء گوشيار در ششمين كنفرانس فيزيك ايران ( دانشگاه تهران ، شهريور 1368 ) ضمن مقاله‌اى تشريح شده است . ترجمهء فارسى رسالهء ابعاد و اجرام گوشيار در « مجموعهء مقالات و سخنرانيهاى هزارهء گوشيار گيلانى » از انتشارات دانشگاه گيلان چاپ شده است . موضوع بخشهاى اين رساله چنين است : 1 - اندازهء زمين 2 - فاصلهء ماه از زمين 3 - مقايسهء ابعاد خورشيد و ماه و زمين 4 - اندازهء طول سايهء زمين 5 - نسبت حجم ماه به حجم زمين 6 - نسبت قطر خورشيد به قطر ماه 7 - نسبت حجم خورشيد به حجم زمين 8 - طول سهم مخروط سايهء ماه 9 - قطر عطارد و فاصله‌اش از زمين 10 - قطر زهره و فاصله‌اش از زمين 11 - قطر مريخ و فاصله‌اش از زمين 12 - قطر مشترى و فاصله‌اش از زمين 13 - قطر زحل و فاصله‌اش از زمين 14 - قطر ستارگان قدر اول تا ششم و فاصلهء آنها از زمين . گوشيار در مقدمهء اين رساله چنين آورده است : « بيشتر كسان را ديده‌ام كه سخن اخترشناسان را مىشنوند كه اخترى در فلان برج و فلان درجه است و اين‌كه كسوف در فلان وقت رخ مىدهد و با اين حرفها خو گرفته‌اند به‌طورى كه آنها را مىپذيرند و چون گفته شود فاصلهء زمين تا يكى از اين اختران فلان قدر و حجم آن فلان قدر است سر و لب تكان مىدهند و چنين چيزى را به كلى دست‌نيافتنى مىدانند و به گمان آنها اين كار تنها در صورت بالا رفتن به سوى آن اختر و نزديك شدن به جسم آن و اندازه گرفتن آن با دست امكان‌پذير است ، همان‌طور كه ساير اشياء در زمين اندازه‌گيرى مىشود . . . » . گوشيار در اين اثر قطر كرهء زمين را بسيار نزديك به مقدار واقعى آن يافته است . در ساير موارد آنچه وى يافته با مقاديرى كه امروز مىدانيم قابل مقايسه نيست . همين قدر مىتوان گفت كه وى اندازهء عطارد و زهره را كوچكتر از زمين و اندازهء مشترى و زحل را بزرگتر از زمين يافته كه درست است ولى مريخ را اندكى بزرگتر از زمين يافته كه درست نيست زيرا قطر مريخ تقريبا نصف كرهء زمين است . رسالهء ابعاد و اجرام را گاه به نادرست بخشى از زيج جامع دانسته‌اند ولى مقايسهء محتواى اين رساله با بخشى به همين نام كه در زيج جامع وجود دارد نشان مىدهد كه چنين نيست . همچنين به نادرست گفته شده كه گوشيار اين اثر را به بيرونى تقديم كرده و منشأ اين خطا آن است كه شخص ديگرى به نام « ابو على حسن بن على گيلى » رساله‌اى دربارهء صرف و نحو را به بيرونى تقديم كرده است . در برخى فهرستها رساله‌هايى به نام « اختيارات » و « احكام سهميات » به گوشيار نسبت داده شده است كه امكان دارد بخشهايى از مجمل الاصول باشند ولى اظهار نظر قطعى در اين‌مورد مستلزم بررسى بيشتر است . نسخه‌هايى از رسالهء اختيارات گوشيار در كتابخانهء آستان قدس رضوى ( مشهد ) موجود است . از رسالهء « احكام سهميات » نيز تنها نسخهء گزارش‌شده ، زمانى جزو كتابهاى فرهاد ميرزا معتمد الدوله از شاهزادگان قاجار بوده است كه اكنون از سرنوشت و محل نگهدارى اين نسخه خبرى در دست نيست . پژوهشهاى اخير دربارهء زندگى و آثار گوشيار گيلانى و برگزارى هزارهء گوشيار در دانشگاه گيلان موجب احياى مجدد نام اين رياضيدان و اخترشناس برجستهء ايرانى شده است و بعضى مؤسسات و مراكز فرهنگى اين نام را برگزيده‌اند . گيلانى ، حاجى محمد ملا حاجى محمد فرزند محمد سعيد گيلانى از معاصران شيخ محمد على لاهيجى « 1 » است كه از افاضل زمان خود به شمار مىآمد . با وجود پدرى چون ملا محمد سعيد بايد فرزند را آموزشى به كمال نصيب گردد و حاج محمد نيز به همين منظور به محضر درس مجتهد دانشمند مولانا محمد باقر خراسانى « 2 » به

--> ( 1 ) . تذكرهء روز روشن ، مولوى محمد مظفر حسين صبا ، به كوشش محمد حسين ركن‌زادهء آدميت ، كتابخانهء رازى ، تهران 1343 ، صفحهء 191 . ( 2 ) . تذكرهء نصرآبادى ، ميرزا محمد طاهر نصرآبادى ، به كوشش وحيد دستگردى ، چاپ سوم ، كتابفروشى فروغى ، تهران 1361 ، صفحهء 346 .